Underwood & Underwood nie rozpoczęło działalności jako wielki producent obrazów stereoskopowych. Firma założona w 1882 roku w Ottawie w stanie Kansas początkowo zajmowała się dystrybucją stereografii wykonanych przez fotografów ze wschodniej części Stanów Zjednoczonych. Jej twórcy, bracia Elmer i Bert Underwoodowie, znaleźli dla tych materiałów odbiorców na Zachodzie, wykorzystując między innymi sprzedaż od drzwi do drzwi.
Niespełna dwie dekady później skala działalności była już przemysłowa. W 1901 roku przedsiębiorstwo publikowało 25 000 stereografii dziennie, a według archiwum University of Chicago sprzedawało również 300 000 stereoskopów rocznie. Między tymi dwoma etapami nastąpiła zasadnicza zmiana: dystrybutor cudzych fotografii przeobraził się w organizację łączącą pozyskiwanie obrazów, produkcję, sprzedaż urządzeń do oglądania oraz rozwój sieci oddziałów.
Historia firmy jest więc interesująca nie tylko jako rozdział dziejów fotografii stereoskopowej. Pokazuje również, w jaki sposób obrazy przestrzenne mogły stać się produktem wytwarzanym i rozprowadzanym na masową skalę.
Początek w Kansas: najpierw rynek, później produkcja
Elmer i Bert Underwoodowie założyli przedsiębiorstwo w Ottawie w Kansas w 1882 roku. W początkowym okresie nie opierali działalności na własnej rozbudowanej produkcji fotograficznej. Rozprowadzali stereografie pochodzące od fotografów działających na wschodzie Stanów Zjednoczonych, kierując je na zachodni rynek.
Stereografia była przeznaczona do oglądania w stereoskopie. Z punktu widzenia działalności handlowej karta z obrazem i urządzenie do jej oglądania tworzyły powiązany system. Zachowane dane z późniejszego okresu, obejmujące zarówno publikację stereografii, jak i sprzedaż stereoskopów, wskazują, że Underwood & Underwood działało po obu stronach tego systemu.
W pierwszym modelu dystrybucji ważną rolę odgrywała sprzedaż od drzwi do drzwi. Był to bezpośredni sposób docierania do odbiorców, niewymagający ograniczenia działalności do jednego sklepu ani jednego lokalnego rynku. Niestety w źródłach nie zachowały się szczegóły organizacji pracy sprzedawców. Można jednak sformułować ostrożny wniosek: zanim firma rozwinęła własne zaplecze fotograficzne i drukarskie, zdobywała doświadczenie w dystrybucji gotowego produktu.
Rok 1897 i przejście do własnego zaplecza obrazowego
W 1897 roku Underwood & Underwood zaczęło zatrudniać fotografów etatowych oraz freelancerów. Ta informacja wyznacza istotną granicę w historii przedsiębiorstwa. Firma nie musiała już opierać oferty wyłącznie na materiałach pozyskiwanych od zewnętrznych wydawców lub fotografów. Mogła organizować tworzenie własnych zasobów obrazowych, korzystając równolegle z osób związanych z nią na stałe i ze współpracowników.
Połączenie obu form zatrudnienia miało znaczenie organizacyjne. Fotografowie etatowi stanowili część wewnętrznego zaplecza firmy, natomiast freelancerzy pozwalali pozyskiwać fotografie bez ograniczania całego procesu do stałego personelu. Dostarczone materiały nie określają jednak liczby fotografów, ich indywidualnych zadań ani proporcji między obiema grupami. Pewne jest samo rozpoczęcie tak zorganizowanej współpracy od 1897 roku.
Z perspektywy historii stereoskopii był to krok od handlu istniejącymi kartami ku kontroli nad tym, co miało znaleźć się w katalogu. W przedsiębiorstwie zajmującym się masową publikacją obrazów samo posiadanie kanałów sprzedaży nie wystarczało. Potrzebny był również regularny dopływ fotografii, które można było przygotowywać i wprowadzać do obiegu.
Zakłady drukarskie jako element skali
Kolejny etap nastąpił w latach 1897–1898. Underwood & Underwood uzyskało wówczas kontrolę nad zakładami fotodrukarskimi J. F. Jarvisa, Charlesa Bierstadta i Williama H. Raua. Nie był to wyłącznie wzrost liczby posiadanych aktywów. Przejęcie kontroli nad zapleczem drukarskim wzmacniało pozycję firmy w części procesu następującej po wykonaniu fotografii.
Kontrola nad drukiem była szczególnie ważna przy dużym wolumenie publikacji. Nie należy przy tym utożsamiać wykonania fotografii z wyprodukowaniem gotowej karty. Są to różne etapy: najpierw trzeba było pozyskać materiał obrazowy, a następnie przygotować go do publikacji w formie przeznaczonej dla odbiorcy. Udokumentowane działania Underwood & Underwood obejmowały oba obszary.
25 000 stereografii dziennie
Najbardziej wymownym wskaźnikiem skali jest wartość podawana dla 1901 roku: 25 000 publikowanych stereografii dziennie. Liczba ta opisuje przedsiębiorstwo znajdujące się już bardzo daleko od początkowego etapu dystrybucji cudzych kart na zachodnim rynku.
University of Chicago przytacza również sprzedaż 300 000 stereoskopów rocznie. Obu liczb nie należy bezpośrednio porównywać, ponieważ dotyczą różnych produktów i różnych okresów rozliczeniowych. Razem pokazują jednak dwa uzupełniające się obszary działalności: firma dostarczała zarówno obrazy stereoskopowe, jak i urządzenia potrzebne do ich oglądania.
To rozróżnienie jest ważne dla zrozumienia ówczesnego rynku. Stereoskop nie był pojedynczą fotografią, lecz narzędziem umożliwiającym korzystanie z kolejnych kart. Z kolei stereografie tworzyły zasób, do którego odbiorca mógł wracać i który mógł powiększać. Dane archiwalne nie pozwalają ustalić, ilu nabywców kupowało oba rodzaje produktów ani jak wyglądały konkretne zestawy sprzedażowe, dlatego takich szczegółów nie należy zakładać.
Od Ottawy do Nowego Jorku i oddziałów zagranicznych
Rozwój Underwood & Underwood nie ograniczał się do Kansas. Materiały archiwalne wymieniają oddziały między innymi w Baltimore, Londynie i Kanadzie, a także przeniesienie centrali przedsiębiorstwa do Nowego Jorku. Sformułowanie „między innymi” jest tutaj istotne: lista przytoczona w pakiecie nie musi obejmować wszystkich placówek.
Geograficzne rozszerzenie działalności uzupełnia obraz firmy budującej rozbudowany system dystrybucji. Początkowo bracia łączyli fotografie ze wschodu Stanów Zjednoczonych z odbiorcami na Zachodzie. Później przedsiębiorstwo dysponowało centralą w Nowym Jorku oraz siecią wykraczającą poza pierwotny region, obejmującą również Londyn i Kanadę.
Na czym opierała się przewaga firmy?
Najbardziej przekonujące wyjaśnienie rozwoju Underwood & Underwood nie sprowadza się do atrakcyjności samych fotografii. ale przede wszystkim mechanizm organizacyjny:
- Dystrybucja: przedsiębiorstwo rozpoczęło od rozprowadzania na Zachodzie stereografii wykonanych przez fotografów ze wschodu kraju.
- Sprzedaż bezpośrednia: wykorzystywało model od drzwi do drzwi.
- Pozyskiwanie treści: od 1897 roku zatrudniało fotografów etatowych i freelancerów.
- Zaplecze produkcyjne: w latach 1897–1898 uzyskało kontrolę nad zakładami J. F. Jarvisa, Charlesa Bierstadta i Williama H. Raua.
- Skala: w 1901 roku publikowało 25 000 stereografii dziennie, a archiwum University of Chicago podaje sprzedaż 300 000 stereoskopów rocznie.
- Zasięg: rozwijało oddziały poza Kansas i przeniosło centralę do Nowego Jorku.
Zestawienie tych elementów pozwala mówić o przedsiębiorstwie zorganizowanym wokół całego obiegu stereografii: od pozyskania obrazu, przez jego reprodukcję, po dotarcie do klienta i dostarczenie mu stereoskopu. To właśnie połączenie etapów, a nie jeden odizolowany wynalazek, najlepiej tłumaczy przemysłową skalę działalności widoczną w danych z 1901 roku.
Firma jako część historii obrazowania 3D
Przypadek Underwood & Underwood przypomina, że historia stereoskopii nie jest wyłącznie historią optyki, aparatów i metod wykonywania par zdjęć. Równie ważne były produkcja, druk oraz dystrybucja. Bez sprawnego powielania i sprzedaży nawet rozbudowany zbiór fotografii nie mógłby trafić do szerokiego grona użytkowników.
Droga od firmy założonej w Ottawie w 1882 roku do przedsiębiorstwa publikującego 25 000 stereografii dziennie w 1901 roku prowadziła przez kilka wyraźnych etapów. Underwoodowie zaczęli jako dystrybutorzy, wykorzystali sprzedaż od drzwi do drzwi, rozwinęli własne zaplecze fotograficzne, przejęli kontrolę nad zakładami fotodrukarskimi i poszerzyli zasięg geograficzny.
Udokumentowane liczby pokazują rezultat, ale równie istotny jest proces. Underwood & Underwood zbudowało skalę poprzez połączenie fotografii z organizacją produkcji i handlu. Dzięki temu historia firmy pozostaje użytecznym studium tego, jak stereografia przeszła od pojedynczych kart i lokalnej dystrybucji do masowego obiegu obrazów przestrzennych.
